ವಿಧವೆ ಸೊಸೆ ಜೀವನಾಂಶ ಹಕ್ಕು: ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತೊಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ವಿಧವೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಘನತೆಯಿಂದ ಬದುಕಲು ತನ್ನ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅರ್ಹಳು ಎಂದು ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಸಾವಿರಾರು ವಿಧವೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ ವಿವಾದ
ಈ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಎಂಬುವವರ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾದದಿಂದ ಹೊರಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಕರಣದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2021 ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರ ಮಗ ರಂಜೀತ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ 2023 ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ರಂಜೀತ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಗೀತಾ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದರು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಕೋರಿ ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗಿದ್ದರು.
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಗೀತಾ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತ್ತು. ಮಾವ ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೀತಾ ಶರ್ಮಾ ವಿಧವೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ‘ಅವಲಂಬಿತರು’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಗೀತಾ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು. ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಕುಟುಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ, ಸೊಸೆಯ ಪರವಾಗಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಕುಟುಂಬದ ಇತರ ಸದಸ್ಯರು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ಗೆ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಈಗ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸಿದೆ. ವಿಧವೆ ಸೊಸೆ ಜೀವನಾಂಶ ಹಕ್ಕು
ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಪೀಠ ನೀಡಿದ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ
ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಪಂಕಜ್ ಮಿಥಲ್ ಮತ್ತು ಎಸ್ವಿಎನ್ ಭಟ್ಟಿ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದ್ವಿಸದಸ್ಯ ಪೀಠವು ಈ ಪ್ರಕರಣದ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಗನ ಮರಣವು ತಂದೆಯ (ಮಾವನ) ಮರಣದ ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ನಂತರ ಸಂಭವಿಸಿದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ವಿಧವೆಯಾದಾಗ ಆಕೆಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆಕೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು ಮಾವನ ಅಥವಾ ಅವರ ಆಸ್ತಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಮೃತ ಪುರುಷನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಆತನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಯಾರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಆ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಾಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಪಂಕಜ್ ಮಿಥಲ್ ಅವರು ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯ್ದೆ 1956 ರ ಮಹತ್ವದ ಸೆಕ್ಷನ್ಗಳು
ಈ ತೀರ್ಪು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯ್ದೆ (HAMA), 1956 ರ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸೆಕ್ಷನ್ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದೆ:
- ಸೆಕ್ಷನ್ 21: ಈ ಸೆಕ್ಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಗನ ವಿಧವೆ’ಯನ್ನು ಮೃತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅವಲಂಬಿತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಮಹಿಳೆ ತನ್ನ ಮಾವನ ಕುಟುಂಬದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.
- ಸೆಕ್ಷನ್ 22: ಈ ಸೆಕ್ಷನ್ ಪ್ರಕಾರ, ಮೃತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಯಾರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದವರಿಗೆ ಜೀವನಾಂಶ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಗ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಅವಲಂಬಿತರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ ನೀಡಬೇಕು. ವಿಧವೆ ಸೊಸೆ ಜೀವನಾಂಶ ಹಕ್ಕು
ಸೊಸೆ ತನ್ನ ಮಾವನ ಮರಣದ ಮೊದಲು ವಿಧವೆಯಾದಳು ಅಥವಾ ನಂತರ ವಿಧವೆಯಾದಳು ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಯಾರೂ ನುಣುಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.
ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯಲು ಇರಬೇಕಾದ ಮಾನದಂಡಗಳು
ವಿಧವೆ ಸೊಸೆ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯಲು ಕಾನೂನು ಕೆಲವು ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ:
- ಆಕೆಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆದಾಯದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಜೀವನಾಂಶ ಕೋರಬಹುದು.
- ಆಕೆಗೆ ತನ್ನ ತಂದೆ ಅಥವಾ ತಾಯಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ಸಿಗದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಹಕ್ಕು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
- ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಹಿಳೆ ಮರುಮದುವೆಯಾದರೆ, ಆಕೆಗೆ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
- ಮಾವನ ಬಳಿ ಸ್ವಯಂಾರ್ಜಿತ ಅಥವಾ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಆಸ್ತಿ ಇದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸೊಸೆಗೆ ಪಾಲು ಸಿಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಈ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ತೀರ್ಪು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಬಲ ನೀಡಿದೆ. ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಈ ತೀರ್ಪು ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸಲಿದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ
FAQs
- ವಿಧವೆ ಸೊಸೆಗೆ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವನಾಂಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ?
ಒಬ್ಬ ವಿಧವೆ ಸೊಸೆಗೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆಕೆ ತನ್ನ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ. - ಪತಿ ತೀರಿಕೊಂಡ ಸಮಯವು ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆಯೇ?
ಇಲ್ಲ, ಪತಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ (ಮಾವನ) ಮರಣದ ಮೊದಲು ತೀರಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ನಂತರ ತೀರಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಹಿಳೆಯ ಜೀವನಾಂಶದ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. - ವಿಧವೆ ಸೊಸೆ ಮರುಮದುವೆಯಾದರೆ ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯಬಹುದೇ?
ಹಿಂದೂ ದತ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಮರುಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪತಿಯ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾವನ ಆಸ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನಾಂಶ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗಾಗಿ ನೀವು ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು: https://main.sci.gov.in/
ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್ಸೈಟ್: https://lawmin.gov.in/
